Grafdecoratie in quarantaine_beeldillustratie Funeraire Academie Grafdecoratie in quarantaine_beeldillustratie Funeraire Academie

Tot Zover

Uitvaart in tijden van corona

Afscheid nemen tijdens het coronavirus verloopt noodgedwongen anders dan we gewend zijn. Op welke manieren geven wij opnieuw gestalte aan sterven, de uitvaart en rouw? De Funeraire Academie initieert onderzoek en legt hierover een dossier aan.


BINNENKORT | Start onlineproject en webinar op donderdag 12 november 2020.
De Funeraire Academie lanceert een onderzoeksproject en brengt de dynamiek in kaart. Doe mee (online) en bekijk de webinar 'Reset en redesign: de uitvaart in tijden van Corona' op donderdag 12 november 13.00uur -14.15 uur.

Lees meer

 

Tekst: Laura Cramwinckel

Een uitvaart met slechts dertig aanwezigen, op anderhalve meter afstand van elkaar. Hoe doe je dat en wat is de impact van het ontbreken van het sociale netwerk van de dode en het noodgedwongen achterwege blijven van lichamelijk contact bij het condoleren? Uitvaarten in coronatijd kenmerken zich zowel door afwezigheid van rituele tradities als nieuwe initiatieven en rituele creativiteit.

Vanaf maand juni 2020 zullen diverse video-gesprekken worden gehouden met mensen werkzaam in de uitvaartbranche. Zij zitten er middenin en zijn de oren en de ogen van de praktijk. Hun observaties leiden tot bespiegeling en pogingen tot analyse door onderzoekers. Dat is de moeite waard al is het prematuur om de impact van alle veranderingen ten volle te begrijpen. De tussentijdse resultaten worden op deze pagina gepubliceerd.

FA Interview 1

Dit is het eerste filmpje uit een reeks van vier. Martin Hoondert, universitair docent Tilburg University en deskundige op het gebied van rituelen rondom de dood, interviewt uitvaartondernemer Elbert Sluijmer uit Lelystad over zijn ervaringen met uitvaarten in de anderhalvemetersamenleving. In het begin, zegt Sluijmer, was er veel onzekerheid omdat onduidelijk was wat wel en wat niet mocht. "De beperkingen werden vooral als schrijnend ervaren." Toch is het hem en zijn collega's vrij snel gelukt om uit het negatieve het positieve te halen en zijn er nieuwe manieren gevonden om aan afscheid gestalte te geven.

Plaats en intimiteit

In zijn reflectie noemt Hoondert drie belangrijke leerpunten. Enerzijds: Plaats doet ertoe. De tradionele afscheidsruimtes zoals de kerkzaal of de aula van het crematorium maken noodgedwongen plaats voor buiten, in de natuur of aan het graf. Dat is ook zo bij uitstel van de gedenkceremonie naar een later tijdstip in het jaar: nabestaanden zullen dan kiezen voor een alternatieve locatie, een plek die belangrijk is voor de nabestaanden of de overledene. Het veranderen van de ruimte doet iets aan de sfeer, de ervaring en symboliek van het afscheid. Er ontstaan nieuwe expressies van sacraliteit en een nieuw repertoire aan metaforen dient zich aan.

Ten tweede reflecteert Hoondert op de toegenomen intimiteit. Door de beperking van publiek is het afscheidsritueel meer privé. Wat blijkt? In de corona-omstandigheden is simpelweg minder nodig. De bekende uitvaart-wensenlijstjes gaan van tafel en dit leidt vaak tot meer spontaniteit. Nabestaanden durven meer het woord te nemen terwijl ze dat in een grotere setting niet zouden durven. De behoefte aan formele toespraken of het tonen van foto's is minder; de naaste familie kent het levensverhaal toch wel.

Dat leidt ook tot een wonderlijke paradox. Uitvaarten zijn meer privé én tegelijk meer publiek vanwege de online-dimensie. Het streamen van bijeenkomsten is in korte tijd 'gewoner' geworden, ook bij uitvaarten. Iedereen die een link heeft ontvangen, kan meekijken. Een dergelijke mix van offline en online stelt ons voor de vraag: Is degene die de uitvaart op afstand, via iPad of computer volgt, er wel echt bij?

FA Interview 2

Dit is het tweede filmpje uit een reeks van vier. Martin Hoondert interviewt crematoriumdirecteur Roel Stapper uit Breda over zijn ervaringen met afscheid in de anderhalvemetersamenleving. Trefwoord daarbij is de zgn. 'gemankeerde' dienstverlening vanwege de opgelegde afstand en beperkte groepsgrootte bij een uitvaart. Stapper benoemt de emotionele worsteling en schuchtere interactie bij nabestaanden en genodigden onderling. Maar ook zijn aula-medewerkers, bij wie zorg en empathie hoog in het vaandel staan, worstelen met de corona-regels: hoe overbrug je de afstand en sta je mensen bij?

Hoondert vraagt Stapper welke impact Corona op de bedrijfsvoering heeft gehad. Ondanks het verlies van 90% horeca-omzet, liep de bedrijfseconmische continuiteit geen gevaar: Breda was een COVID-19 brandhaard in Brabant en daarom werden er meer diensten gedraaid.

Ambivalenties en lichamelijkheid

In zijn reflectie gaat Hoondert verder in op de uitdrukking 'gemankeerd' ritueel, omdat het laat zien hoe we over rituelen denken. Rituelen zijn vaste handelingspatronen; tools die het ons mogelijk maken in moeilijke situaties te handelen. Het crematieritueel van de afgelopen decennia is in sterke mate zowel gepersonaliseerd als een herhaalbaar patroon geworden. 'Gemankeerd' impliceert een gebrek, we zijn iets kwijt - een vertrouwd stramien is (op)gebroken. Dit leidt niet direct tot een directe crisis-situatie want er wordt een nieuw patroon gevonden. De aanpassing leidt tot méér vrijheid en flexibiliteit, er is sprake van intimiteit die erg gewaardeerd wordt. Een andere interessante observatie is het belang van de lichamelijkheid, nabijheid en aanraking. Taal wint aan belang om empathie uit te drukken.

FA Interview 3

Véronique Klaassen, directeur uitvaartverzorging van DELA komt aan het woord in het derde interview van Martin Hoondert. Ze legt uit hoe een grote organisatie als DELA het crisismanagement aanpakt. Ze is daarover duidelijk: crisisbeleid organiseer je lokaal met teams van mensen die dicht op de realiteit zitten, waar snel maatregelen worden getroffen in overleg met collega’s uit het veld. Andere locaties leren daarvan en nemen protocollen over. Het hogere management houdt daarbij oog voor het welzijn van het personeel.

‘Death practice’ en de materialiteit van het geleefde leven

Martin Hoondert reflecteert ten eerste op de praktijk van het online voorbereiden van de uitvaart, zgn. ‘death practice’. Dit komt als gevolg van de corona-maatregelen in een versnelling. Want de roep om reeds bij leven na te denken over keuzes en wensen rondom dood en uitvaart is al eerder ingezet. Het gaat dan niet alleen om de keuze van kist of type lijkbezorging, maar ook om het levensverhaal dat vertelt gaat worden. Klaassen noemt terecht een nadeel van de online activiteit: wanneer het regelgesprek uitsluitend digitaal plaatsheeft, dan mis je als uitvaartverzorger informatie. De materialiteit van het geleefde leven (huiskamer, foto’s, beelden) is online afwezig. En mogelijk presenteren mensen zich in een onlinegesprek anders, formeler, minder emotioneel? Je mist gevoelige interacties tussen familieleden onderling.
 

 

Ander punt van aandacht betreft de getroffen hygiëne maatregelen waardoor de verzorging niet meer thuis plaatsvind. Het levert simpelweg vervreemding op als medewerkers uit voorzorg in beschermende overalls je geliefde weghalen. Het levert afstand op tussen professionals en nabestaanden – een afstand die de laatste decennia juist is verkleind in de uitvaartzorg. Er is sprake van afwezig ritueel als de nabestaande niet meer zelf de dode kan wassen, aankleden of gezamelijk kan wegbrengen. “Het gevoel dat je geliefde uit het leven wordt gedragen, ontbreekt”, aldus Hoondert.

Net als in eerdere  interviews roemt ook Klaassen de toegenomen intimiteit van een uitvaart.  Maar ze merkt ook op dat vanwege de lastige keuzes die de familie moet maken, er dikwijls wordt gekozen nog minder betrokkenen uit te nodigen dan toegestaan. Ook zij meent dat de vanzelfsprekendheid van de grote publieke uitvaart voorbij is, een ontwikkeling die in de toekomst mogelijk een blijvertje is.

Volgende interview online: september 2020

Wil je hiervan bericht? Stuur een mailtje naar projectleider Laura Cramwinckel dan zetten we je op de Funeraire Academie mailinglijst.
l.cramwinckel@totzover.nl

 


Lees meer