Grafdecoratie in quarantaine_beeldillustratie Funeraire Academie Grafdecoratie in quarantaine_beeldillustratie Funeraire Academie

Tot Zover

Uitvaart in tijden van corona

Afscheid nemen tijdens het coronavirus verloopt noodgedwongen anders dan we gewend zijn. Op welke manieren geven wij opnieuw gestalte aan sterven, de uitvaart en rouw? De Funeraire Academie legt hierover een dossier aan d.m.v. interviews met mensen uit de uitvaartbranche en reflectie hierop door academici.


Een uitvaart met slechts dertig aanwezigen, op anderhalve meter afstand van elkaar. Hoe doe je dat en wat is de impact van het ontbreken van het sociale netwerk van de dode en het noodgedwongen achterwege blijven van lichamelijk contact bij het condoleren? Uitvaarten in coronatijd kenmerken zich zowel door afwezigheid van rituele tradities als nieuwe initiatieven en rituele creativiteit.

In de maand juni 2020 zullen diverse video-gesprekken worden gehouden met mensen werkzaam in de uitvaartbranche. Zij zitten er middenin en zijn de oren en de ogen van de praktijk. Hun observaties leiden tot bespiegeling en pogingen tot analyse door onderzoekers. Dat is de moeite waard al is het prematuur om de impact van alle veranderingen ten volle te begrijpen. De tussentijdse resultaten worden op deze pagina gepubliceerd.

FA Interview 1

Dit is het eerste filmpje uit een reeks van vier. Martin Hoondert, universitair docent Tilburg University en deskundige op het gebied van rituelen rondom de dood, interviewt uitvaartondernemer Elbert Sluijmer uit Lelystad over zijn ervaringen met uitvaarten in de anderhalvemetersamenleving. In het begin, zegt Sluijmer, was er veel onzekerheid omdat onduidelijk was wat wel en wat niet mocht. "De beperkingen werden vooral als schrijnend ervaren." Toch is het hem en zijn collega's vrij snel gelukt om uit het negatieve het positieve te halen en zijn er nieuwe manieren gevonden om aan afscheid gestalte te geven.

Plaats en intimiteit

In zijn reflectie noemt Hoondert drie belangrijke leerpunten. Enerzijds: Plaats doet ertoe. De tradionele afscheidsruimtes zoals de kerkzaal of de aula van het crematorium maken noodgedwongen plaats voor buiten, in de natuur of aan het graf. Dat is ook zo bij uitstel van de gedenkceremonie naar een later tijdstip in het jaar: nabestaanden zullen dan kiezen voor een alternatieve locatie, een plek die belangrijk is voor de nabestaanden of de overledene. Het veranderen van de ruimte doet iets aan de sfeer, de ervaring en symboliek van het afscheid. Er ontstaan nieuwe expressies van sacraliteit en een nieuw repertoire aan metaforen dient zich aan.

Ten tweede reflecteert Hoondert op de toegenomen intimiteit. Door de beperking van publiek is het afscheidsritueel meer privé. Wat blijkt? In de corona-omstandigheden is simpelweg minder nodig. De bekende uitvaart-wensenlijstjes gaan van tafel en dit leidt vaak tot meer spontaniteit. Nabestaanden durven meer het woord te nemen terwijl ze dat in een grotere setting niet zouden durven. De behoefte aan formele toespraken of het tonen van foto's is minder; de naaste familie kent het levensverhaal toch wel.

Dat leidt ook tot een wonderlijke paradox. Uitvaarten zijn meer privé én tegelijk meer publiek vanwege de online-dimensie. Het streamen van bijeenkomsten is in korte tijd 'gewoner' geworden, ook bij uitvaarten. Iedereen die een link heeft ontvangen, kan meekijken. Een dergelijke mix van offline en online stelt ons voor de vraag: Is degene die de uitvaart op afstand, via iPad of computer volgt, er wel echt bij?

FA Interview 2

Dit is het tweede filmpje uit een reeks van vier. Martin Hoondert interviewt crematoriumdirecteur Roel Stapper uit Breda over zijn ervaringen met afscheid in de anderhalvemetersamenleving. Trefwoord daarbij is de zgn. 'gemankeerde' dienstverlening vanwege de opgelegde afstand en beperkte groepsgrootte bij een uitvaart. Stapper benoemt de emotionele worsteling en schuchtere interactie bij nabestaanden en genodigden onderling. Maar ook zijn aula-medewerkers, bij wie zorg en empathie hoog in het vaandel staan, worstelen met de corona-regels: hoe overbrug je de afstand en sta je mensen bij?

Hoondert vraagt Stapper welke impact Corona op de bedrijfsvoering heeft gehad. Ondanks het verlies van 90% horeca-omzet, liep de bedrijfseconmische continuiteit geen gevaar: Breda was een COVID-19 brandhaard in Brabant en daarom werden er meer diensten gedraaid.

Ambivalenties en lichamelijkheid

In zijn reflectie gaat Hoondert verder in op de uitdrukking 'gemankeerd' ritueel, omdat het laat zien hoe we over rituelen denken. Rituelen zijn vaste handelingspatronen; tools die het ons mogelijk maken in moeilijke situaties te handelen. Het crematieritueel van de afgelopen decennia is in sterke mate zowel gepersonaliseerd als een herhaalbaar patroon geworden. 'Gemankeerd' impliceert een gebrek, we zijn iets kwijt - een vertrouwd stramien is (op)gebroken. Dit leidt niet direct tot een directe crisis-situatie want er wordt een nieuw patroon gevonden. De aanpassing leidt tot méér vrijheid en flexibiliteit, er is sprake van intimiteit die erg gewaardeerd wordt. Een andere interessante observatie is het belang van de lichamelijkheid, nabijheid en aanraking. Taal wint aan belang om empahtie uit te drukken.

Volgende interview online: 29 juni 2020

Wil je hiervan bericht? Stuur een mailtje naar projectleider Laura Cramwinckel dan zetten we je op de Funeraire Academie mailinglijst.
l.cramwinckel@totzover.nl

 


Lees meer